Lãi suất là giá của đồng vốn. Khi giá vốn tăng, mọi ngày tiền nằm trong kho, nằm ở công nợ phải thu hoặc nằm trong một dự án hiệu quả thấp đều trở nên đắt hơn.

Vì vậy, một doanh nghiệp nhỏ và vừa muốn “sống khỏe” không thể chỉ hỏi: vay ở đâu rẻ? CEO cần hỏi rộng hơn: mình có đang dùng quá nhiều vốn cho cùng một mức doanh thu hay không?

1. Rút ngắn khoảng cách từ lúc trả tiền đến lúc thu được tiền

Có doanh nghiệp vay ngắn hạn trong khi một lượng tiền rất lớn lại đang nằm ở công nợ khách hàng. Có doanh nghiệp trả nhà cung cấp sớm nhưng cho khách mua chịu dài ngày. Có nơi hàng nhập trước nhiều tháng chỉ vì sợ thiếu.

Kế toán quản trị nên vẽ được một vòng tiền rất rõ: doanh nghiệp thanh toán cho nhà cung cấp khi nào, hàng nằm trong kho bao lâu, bán xong bao nhiêu ngày mới thu được tiền. Khoảng cách đó càng dài thì nhu cầu vốn lưu động càng lớn.

Việc cần làm không phải ép tất cả khách trả ngay hoặc kéo dài công nợ nhà cung cấp bằng mọi giá. Hãy phân nhóm: khách tốt có thể được chính sách khác, hàng quay nhanh có mức tồn khác, nhà cung cấp chiến lược có thể thương lượng lịch thanh toán dựa trên sản lượng. Quản trị vốn lưu động tốt phải đi cùng quan hệ kinh doanh bền vững.

2. Giảm chi phí vốn trước khi nghĩ đến việc vay thêm

Không phải mọi đồng vốn đều có cùng giá. Doanh nghiệp có thể so sánh nhiều nguồn: tín dụng ngân hàng, vốn chủ, nguồn hỗ trợ phù hợp, thuê tài sản, tín dụng thương mại từ nhà cung cấp hoặc các công cụ tài trợ khác.

Một nguồn đáng để doanh nghiệp đủ điều kiện tìm hiểu là Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa. Quỹ là quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách và có chương trình hỗ trợ cho một số nhóm SME như doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, tham gia cụm liên kết ngành hoặc chuỗi giá trị. Điều kiện, mức lãi suất, ngân hàng nhận hồ sơ và chính sách tại thời điểm vay cần được kiểm tra trực tiếp với Quỹ và đơn vị cho vay; không nên lấy một mức công bố cũ để lập kế hoạch tài chính cho nhiều năm sau.

CEO nên yêu cầu CFO hoặc kế toán lập bảng so sánh tổng chi phí vốn, thay vì chỉ so lãi suất danh nghĩa. Phí bảo lãnh, phí tài sản bảo đảm, chi phí hồ sơ, điều kiện giải ngân, thời gian vay và rủi ro dòng tiền đều phải được tính.

3. Đừng mặc định thiếu tiền là phải vay tiền

Có những nhu cầu tài chính có thể xử lý bằng công cụ khác: bảo lãnh thanh toán để kéo dài điều khoản với nhà cung cấp, bao thanh toán để chuyển một phần khoản phải thu thành tiền sớm hơn, tài trợ chuỗi cung ứng, hoặc thuê tài sản thay vì mua đứt.

Những công cụ này không mặc nhiên rẻ hơn vay ngân hàng. Mỗi công cụ có phí, điều kiện, quyền truy đòi, tài sản bảo đảm và rủi ro riêng. Điểm đáng nói là doanh nghiệp có thêm lựa chọn để ghép đúng loại vốn với đúng nhu cầu.

Ví dụ, tài trợ một khoản phải thu ngắn hạn bằng công cụ gắn với chính khoản phải thu đó có thể hợp logic hơn việc vay một khoản dài hạn chỉ vì doanh nghiệp đang thiếu tiền tạm thời.

4. Rà lại danh mục đầu tư: không phải dự án nào cũng đáng giữ

Khi vốn rẻ, một dự án hiệu quả trung bình vẫn có thể sống được. Khi chi phí vốn tăng, những khoản đầu tư “tàm tạm” bắt đầu lộ vấn đề.

Doanh nghiệp nên tính lại dòng tiền dự kiến, tỷ suất sinh lời, thời gian hoàn vốn và mức vốn phải bỏ thêm cho từng dự án. Nếu lợi nhuận kỳ vọng không đủ bù chi phí vốn và rủi ro, trì hoãn, thu hẹp hoặc dừng có thể là quyết định tốt hơn việc tiếp tục rót tiền chỉ vì đã đầu tư quá nhiều trước đó.

Cắt một khoản đầu tư kém hiệu quả không phải lúc nào cũng là thất bại. Đôi khi đó là cách giải phóng vốn cho phần kinh doanh đang thực sự tạo tiền.

5. Đo hiệu quả của từng đồng vốn, không chỉ đo lợi nhuận cuối năm

Đây là lúc kế toán quản trị phải lên tiếng. CEO cần biết sản phẩm nào tạo lợi nhuận nhưng ngốn quá nhiều vốn tồn kho; khách hàng nào doanh số cao nhưng chiếm dụng vốn dài ngày; tài sản nào đang nằm yên; điểm hòa vốn của từng đơn vị ở đâu.

Một câu hỏi rất đáng hỏi trước khi đầu tư tài sản lớn là: có nhất thiết phải sở hữu hay không? Nhà xưởng có thể thuê trong giai đoạn thử thị trường? Xe có thể thuê theo chuyến? Kho có thể dùng chung? Một phần định phí có thể chuyển thành chi phí biến đổi để doanh nghiệp bớt áp lực vốn?

Chiến lược tài chính tốt không cố làm cho doanh nghiệp sở hữu thật nhiều. Nó làm cho mỗi đồng vốn được sử dụng có lý do rõ ràng và tạo ra giá trị tương xứng.

Công ty cho thuê thiết bị sự kiện: thiếu tiền nhưng tài sản lại nằm yên

Tình huống minh họa phương pháp tư vấn, không phải dữ liệu của một khách hàng cụ thể.

Doanh nghiệp có nhiều màn hình, âm thanh, giàn khung và thiết bị sân khấu. Mùa cao điểm hoạt động tốt nhưng mùa thấp điểm một phần tài sản nằm kho. Trong khi đó, công ty vẫn vay vốn lưu động để chi lương, vận chuyển và ứng trước cho các sự kiện lớn.

Khi phân tích lại, kế toán phát hiện ba điểm: khách hàng doanh nghiệp thanh toán khá chậm; một nhóm thiết bị có tần suất sử dụng thấp; và công ty vẫn có kế hoạch mua thêm thiết bị chỉ để đáp ứng vài sự kiện đặc thù.

Phương án được đổi lại: tăng tiền đặt cọc với nhóm hợp đồng phù hợp, tách tài sản theo tỷ lệ khai thác, bán hoặc hợp tác khai thác thiết bị ít dùng và thuê ngoài những hạng mục chỉ phát sinh theo mùa.

Mẫu bảng kiểm tra hiệu quả sử dụng vốn

Cảnh báo thuế: vốn đắt không phải lý do để “tạo” chi phí lãi vay

Doanh nghiệp được quyền huy động vốn hợp pháp và lựa chọn cấu trúc tài chính phù hợp. Tuy nhiên, nếu vay từ cá nhân hoặc tổ chức không phải tổ chức tín dụng, phần chi phí lãi vay vượt mức lãi suất theo Bộ luật Dân sự thuộc nhóm chi phí không được trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp theo quy định hiện hành. Với giao dịch liên kết, doanh nghiệp còn phải kiểm tra giới hạn chi phí lãi vay riêng.

Nguy hiểm hơn là lập hợp đồng vay, chứng từ trả lãi hoặc giao dịch không có thật để tăng chi phí. Nếu đủ yếu tố trốn thuế, mức phạt hành chính có thể từ 1 đến 3 lần số thuế trốn, kèm truy thu và tiền chậm nộp. Trường hợp đạt ngưỡng hình sự, cá nhân phạm tội trốn thuế theo Điều 200 Bộ luật Hình sự có thể bị phạt tù tới 7 năm.

Lưu ý: đây là chế tài đối với hành vi gian lận/trốn thuế khi đủ yếu tố luật định, không phải chế tài cho doanh nghiệp vay vốn đắt hoặc kinh doanh kém hiệu quả.